است . چهارم آنكه يكى از كتابهاى چهارگانهء حديث و فقه شيعه ، يعنى تهذيب الاحكام شيخ طوسى شرح مقنعهء شيخ مفيد است « 1 » و تأليف تهذيب در دوران زندگى شيخ مفيد شروع شده و تا صفحهء دوازده جلد دوم آن ( چاپ نجف ) زمان حيات وى نوشته شده است . پنجم آنكه در مجموعه آثار شيخ مفيد ، امور اعتقادى و عقلى ، كه در اصطلاح از آن به فقه اكبر تعبير شده است ، بيشتر است و در واقع سير كلامى شيعه در آثار شيخ مفيد به نقطهء اوج بيشترى مىرسد . بحث و بررسى بيشتر در اين مورد بر عهدهء صاحب‌نظران است و در اين مقدمه با توجه به كمى بضاعت اين بنده توضيح بيشتر جايز نيست . كتاب الجمل در اينكه اين كتاب از تأليفات شيخ مفيد است ، ظاهرا نمىتوان هيچ ترديدى كرد ، زيرا در فهرست نجاشى و فهرست طوسى و معالم العلماى ابن شهر آشوب نام آن آمده است ، و در كتابهاى ديگرى هم كه آثار شيخ مفيد را برشمرده‌اند نام اين كتاب ذكر شده است . ولى با توجه به آنكه اين كتاب در دسترس مرحوم علامهء مجلسى ( رض ) نبوده و ميرزا عبد الله افندى هم در آنجا كه كتابهاى باقىماندهء شيخ مفيد را نام مىبرد از اين كتاب نام نبرده است « 2 » معلوم مىشود تا همين اواخر نسخه‌هاى آن در دسترس نبوده است . « 3 » خوانندگان گرامى توجه دارند كه دربارهء جنگ جمل كه نخستين درگيرى و كشتار ميان دو گروه از مسلمانان است و در آن - به اختلاف روايات - پانزده تا

--> ( 1 ) شيخ طوسى ، تهذيب ؛ مقدمه ، ص 3 . ( 2 ) ميرزا عبد الله افندى ، رياض العلما ، چاپ قم ، 1401 ه ق ؛ ج 5 ، ص 178 . ( 3 ) شيخ مفيد ، كتاب الجمل ، چاپ افست از چاپ نجف ، قم ، بدون تاريخ ؛ ص 6 . اين موضوع در مقدمهء ناشر ( چاپ نجف ، 1368 ه ق ) آمده است . اكنون چاپ دوم كتاب در دست است ، منتهى بعدها بدون رعايت امانت در قم افست شده است و ناشر ( ! ) تنها به حذف تاريخ اصلى چاپ دوم قناعت كرده است . كتاب آكنده از اغلاط فراوان چاپى است و ناشر و مصحح حوصلهء تنظيم غلطنامه هم براى آن نكرده‌اند ، اما با اين وجود كتاب از پاورقيهاى ارزشمند خالى نيست . م